Trang chủ · Thư viện · Hiếm muộn

Tinh trùng dị dạng có con được không? Hiểu đúng mốc 4%

Tinh trùng dị dạng có con được không?

Có thể. Kết quả hình dạng bình thường dưới 4% không có nghĩa là vô sinh, và không tự động loại trừ có thai tự nhiên hay IUI. Điều quyết định là các chỉ số đi kèm và kiểu dị dạng, không phải riêng con số phần trăm.

Nhiều anh thấy dòng "hình dạng bình thường 2%" rồi lo con sinh ra sẽ dị tật. Đây là hiểu lầm lớn nhất: hình dạng nói về khả năng tinh trùng bơi tới và xâm nhập trứng, không phải bản đồ gen của em bé, và không có bằng chứng dị dạng dưới 4% làm tăng dị tật ở trẻ thụ thai tự nhiên.

Nếu anh chưa rõ từng dòng trên phiếu, đọc trước đọc kết quả tinh dịch đồ: từng chỉ số nghĩa là gì. Bài này chỉ tập trung vào một dòng: hình dạng.

"Tinh trùng dị dạng" trên phiếu nghĩa là gì?

Kỹ thuật viên nhuộm một giọt tinh dịch, soi dưới kính hiển vi và đánh giá ít nhất 200 tinh trùng theo tiêu chuẩn nghiêm ngặt (còn gọi là tiêu chuẩn Kruger hay Tygerberg). Một tinh trùng chỉ được tính là "bình thường" khi cả ba phần đều đạt:

• Đầu: hình bầu dục trơn, đường viền đều, có vùng cực đầu (acrosome) chiếm khoảng 40–70% diện tích đầu.
• Cổ và phần giữa: mảnh, thẳng hàng với đầu, không phình, không còn giọt bào tương lớn.
• Đuôi: một đuôi duy nhất, đều, không gập góc, không cuộn.

Chỉ cần lệch nhẹ ở một phần là bị xếp vào nhóm bất thường, nên phần lớn tinh trùng của bất kỳ ai, kể cả người vừa có con, đều bị tính là "dị dạng". Thuật ngữ teratozoospermia trên phiếu chỉ có nghĩa: tỷ lệ hình dạng bình thường thấp hơn mốc tham chiếu.

Vì sao mốc chỉ là 4%?

Sổ tay xét nghiệm tinh dịch của WHO bản thứ 6 (2021) lấy giá trị tham chiếu từ nam giới có vợ mang thai trong vòng 12 tháng. Mốc 4% là bách phân vị thứ 5: cứ 100 người đàn ông đã có con trong một năm, khoảng 5 người có hình dạng bình thường thấp hơn 4%. Nói cách khác, dưới 4% vẫn có người có con tự nhiên.

WHO 2021 nhấn mạnh: giá trị tham chiếu không phải ranh giới giữa "có khả năng" và "vô sinh", và kết quả hình dạng dao động đáng kể giữa các lần, các nơi xét nghiệm.

Vì thế, trước khi lo lắng, hãy làm lại tinh dịch đồ lần hai sau ít nhất vài tuần, kiêng xuất tinh 2–7 ngày, ở cùng một nơi. Nếu hai lần đều dưới 4%, lúc đó mới bàn tiếp.

Dị dạng ảnh hưởng thế nào tới khả năng có thai tự nhiên?

Tinh trùng đầu méo hoặc thiếu cực đầu khó xuyên qua chất nhầy cổ tử cung và lớp vỏ trứng, nên ở mức quần thể, hình dạng càng thấp thì xác suất có thai mỗi chu kỳ có xu hướng giảm.

Nhưng ở mức từng người, hình dạng là chỉ số dự đoán yếu. Một tổng quan về dị dạng đơn độc đăng trên Translational Andrology and Urology ghi nhận: khi mật độ và di động bình thường, mối liên quan giữa hình dạng thấp và khả năng có thai không nhất quán giữa các nghiên cứu. Hướng dẫn của Hội Tiết niệu Hoa Kỳ và Hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ (AUA/ASRM) cũng khuyên không dùng riêng hình dạng tinh trùng để tiên lượng hay chọn phương pháp điều trị.

Điều đó có nghĩa: nếu chỉ hình dạng thấp, các chỉ số khác bình thường, vợ dưới 35 tuổi và hai bạn mới cố gắng vài tháng, việc hợp lý thường là tiếp tục thử tự nhiên, quan hệ đều 2–3 lần mỗi tuần, nhất là quanh thời điểm rụng trứng. Nếu vợ từ 35 tuổi, đừng chờ quá 6 tháng. Bức tranh rộng hơn về khả năng có thai khi tinh dịch đồ chưa đẹp nằm ở bài tinh trùng yếu có thai được không.

Dị dạng có làm IUI, IVF được không?

Được. Bằng chứng hiện có cho thấy dị dạng đơn độc không phải lý do để từ chối IUI hay bắt buộc phải làm ICSI.

• IUI (bơm tinh trùng vào buồng tử cung): một phân tích gộp năm 2018 trên các nghiên cứu IUI không thấy khác biệt rõ về tỷ lệ có thai giữa nhóm hình dạng dưới 4% và nhóm từ 4% trở lên. Con số quyết định IUI là tổng số tinh trùng di động tiến tới còn lại sau lọc rửa, chi tiết ở bài tinh trùng yếu có làm IUI được không.
• IVF cổ điển và ICSI: phân tích gộp năm 2011 về dị dạng đơn độc không thấy tỷ lệ có thai lâm sàng sau IVF hoặc ICSI giảm có ý nghĩa ở nhóm hình dạng thấp. ICSI tiêm trực tiếp một tinh trùng được chọn vào trứng nên bỏ qua khâu xuyên vỏ trứng.

Khi nào dị dạng thật sự đáng lo?

Có ba tình huống cần được đánh giá kỹ hơn thay vì chỉ "thử tiếp":

1. Dị dạng đi kèm các chỉ số khác thấp. Ba chỉ số cùng thấp (ít, yếu, dị dạng; trên phiếu ghi oligoasthenoteratozoospermia) gợi ý vấn đề ở quá trình sinh tinh: giãn tĩnh mạch thừng tinh, rối loạn nội tiết, yếu tố di truyền, nhiệt độ, thuốc lá. Lúc này cần khám nam khoa chứ không chỉ đọc phiếu.
2. Dị dạng đồng nhất. Gần như toàn bộ tinh trùng có cùng một kiểu lỗi: đầu tròn không có cực đầu (globozoospermia), đầu to nhiều đuôi (macrozoospermia), đầu tách khỏi đuôi, hoặc đuôi ngắn cứng. Những dạng này hiếm, thường có nguyên nhân di truyền, ít khả năng có thai tự nhiên và cần tư vấn di truyền trước khi làm ICSI.
3. Dị dạng kèm phân mảnh ADN cao hoặc sảy thai liên tiếp. Hình dạng kém đôi khi đi cùng tổn thương ADN tinh trùng. Khi vợ đã sảy thai nhiều lần hoặc IVF thất bại nhiều chu kỳ, bác sĩ có thể cân nhắc xét nghiệm này; đọc thêm ở tinh trùng vỡ mảnh ADN: khi nào cần xét nghiệm.

Nguyên nhân và điều có thể thay đổi

Phần lớn trường hợp dị dạng đơn độc không tìm ra nguyên nhân rõ. Yếu tố có liên quan gồm: giãn tĩnh mạch thừng tinh, sốt cao trong 2–3 tháng trước xét nghiệm, thuốc lá, rượu, béo phì, nhiệt vùng bìu kéo dài và tuổi cha cao.

Vì một lứa tinh trùng mất khoảng 2–3 tháng để hình thành và trưởng thành, mọi thay đổi lối sống cần ít nhất 3 tháng mới phản ánh lên tinh dịch đồ. Những việc có cơ sở: bỏ thuốc lá, giảm rượu, giữ cân nặng hợp lý, tránh nhiệt vùng bìu, ngủ đủ, ăn kiểu nhiều rau quả, cá, hạt và ngũ cốc nguyên hạt. Danh sách cụ thể nên ăn và nên giảm có ở bài tinh trùng yếu nên ăn gì, kiêng gì.

Câu nên hỏi bác sĩ

1. Ngoài hình dạng, mật độ, di động và tổng số tinh trùng di động tiến tới của tôi thế nào?
2. Dị dạng của tôi là kiểu rải rác hay gần như toàn bộ cùng một kiểu lỗi?
3. Tôi có cần khám tìm giãn tĩnh mạch thừng tinh hay xét nghiệm nội tiết không?
4. Với tuổi và tình trạng của vợ tôi, hai vợ chồng nên chờ bao lâu nữa trước khi bàn IUI hoặc IVF?

Khi nào cần đi khám?

Đi khám cả hai người: đã cố gắng 12 tháng chưa có thai (6 tháng nếu vợ từ 35 tuổi); hai lần tinh dịch đồ đều có hình dạng dưới 4% kèm mật độ hoặc di động thấp; phiếu ghi gần như toàn bộ tinh trùng cùng một kiểu bất thường; anh sờ thấy búi tĩnh mạch hoặc đau tức vùng bìu; hoặc vợ đã sảy thai từ hai lần trở lên.

Có thể theo dõi tiếp: chỉ hình dạng thấp, các chỉ số khác bình thường, hai bạn chưa tới mốc thời gian chờ. Hãy dùng khoảng thời gian này để sửa lối sống và hẹn tinh dịch đồ lần sau đúng 3 tháng.

Bắt đầu từ đâu với 9well?

Him 360° của 9well làm đúng phần "đo": hai tinh dịch đồ nền đọc theo chuẩn WHO 2021, tách riêng dị dạng đơn độc với trường hợp nhiều chỉ số cùng thấp, rồi đặt con số cạnh tuổi và dự trữ buồng trứng của người vợ để bàn thử tiếp, IUI hay IVF/ICSI. Người vợ được mời vào kế hoạch khi người chồng đồng ý.

Bước đầu là làm Him Test 3 phút, miễn phí: kết quả ra cờ xanh, vàng hoặc đỏ để biết nên tự theo dõi tiếp hay nên gặp bác sĩ. Nếu muốn hỏi thẳng tình huống của hai bạn, nhắn tư vấn qua Messenger 9well. Buổi gặp bác sĩ 30 phút giá 490.000đ, online hoặc trực tiếp, được trừ vào gói khi đăng ký. Không ai hứa trước kết quả; đội ngũ chuyên gia 9well đồng hành đo, ghi số và theo sát.